Zayi Olunan Malların KDV’si İndirilemez
Katma Değer Vergisi; nihai tüketimi vergilemeyi amaçlayan bir vergi olarak, üretim aşamasından başlayarak muhtelif aşamalarda alınan bu vergi, malın nihai tüketim değeri üzerinden alınacak vergiden mahsup ediliyor, ve malın tüketilmesi ile vergileme olayı sona eriyor. Malın nihai tüketim aşamasına gelmeden zayi olması durumunda bu aşama itibariyle tüketim olayı tamamlanmış olduğundan vergilemenin bu aşamada yapılması ve sonlandırılması gerekecek. Bu aşamada malı zayi eden nihai tüketici durumuna girdiğinden vergiyi de üstlenmesi gerekiyor. Bazı farklılıklar olmakla birlikte bütün ülkelerin katma değer vergisi kanunlarında zayi olan malların katma değer vergisine ilişkin bir birine benzer düzenlemeler bulunuyor.
Katma Değer Vergisi Kanunu’nun “İndirilemeyecek Katma Değer Vergisi” başlıklı 30. maddesinin ( c ) fıkrasında “Deprem, sel felaketi ve Maliye Bakanlığı’nın yangın sebebiyle mücbir sebep ilan ettiği yerlerdeki yangın sonucu zayi olanlar hariç olmak üzere, zayi olan mallara ait katma değer vergisi’nin mükellefin vergiye tabi işlemleri üzerinden hesaplanan katma değer vergisinden indirilemeyeceği hükmü yer almakta. Bu düzenlemeden anlaşılacağı üzere deprem, sel felaketi ve yangın nedeniyle zayi olan mallar hariç olmak üzere esas itibariyle zayi olan malların alış vesikalarında gösterilen katma değer vergisi indirim konusu yapılamayacak. Bu hüküm esas itibariyle vergilendirme emniyetini sağlamak ve malların zayi olduğu gerekçesiyle yaratılabilecek vergi kaybını önlemek amacına yönelik bulunuyor. Bu açıdan bakıldığında malların mükellef tarafından kendi özel ihtiyaçlarında kullanılması veya her ne suretle olursa olsun işletmeden çekilmesiyle zayi edilmesi arasında hiçbir fark görülmüyor. Bu nedenle zayi olan mallar için alış vesikalarında gösterilen katma değer vergisinin indirilmesi suretiyle bu aşamaya kadar oluşmuş tüm katma değerin vergisi zayi edenlerden isteniyor.
Katma Değer Vergisi sisteminde alışlarla ilgili verginin indirilmesi bu malların satışı sırasında nasıl olsa vergiye tabi tutulacağı, diğer bir ifade ile mala eklenen değerin vergilendirilmiş olacağı düşüncesine dayanır. Zayi olan mallar için satış ve dolayısıyla yaratılan bir değer olamayacağından bunlara ait vergilerin indirilmesi sistemin temel mantığına aykırı.
Yapılan bu yasal düzenleme ilk bakışta açık ve net gibi gözükmekle birlikte zayi olmaktan ne anlaşılması gerektiği kanunlarımızda tanımlanmamış olması uygulamada bir çok duraksamanın oluşmasına neden olmakta. Zayi olmak; yok olmak, kaybolmak, yitmek gibi anlamlara gelmekte. Kanuni düzenleme baz alındığında deprem, sel felaketi ve yangın sonucu zayi olan mallar için herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmuyor. Ancak deprem, sel felaketi ve yangın dışında sebeplerle oluşacak zayi olma durumunda zayi olan mala ilişkin katma değer vergisi indirim konusu yapılamayacak, daha önce yapılmışsa hesaplanan KDV olarak beyan edilmek suretiyle indirim konusu yapılması engellenecek.
Malın Kısmen Zayi Olması Durumu
Ticaret ve üretim işletmelerinde mevcut malların kısmen zayi olması halinde alış belgelerinde gösterilen katma değer vergisinin, değer kaybına isabet eden kısmının indirim konusu yapılmaması gerekir . Örneğin satın alınan bir mal kırılma dolayısıyla % 40 değer kaybına uğramışsa, bu malın iktisabı nedeniyle yüklenilen verginin % 60’ı indirim konusu yapılmalı, geriye kalan % 40’ı ise indirilmemeli, indirilmişse düzeltilmeli. Ancak kismi değer kaybı deprem, sel felaketi ve yangın sonucu oluşmuşsa zaten herhangi bir düzeltme yapmaya gerek bulunmuyor.
Modaya Bağlı veya Mevsimlik Değer Kayıpları
Zaman zaman malların fiziki yapısında hiçbir değişiklik olmaksızın, mevsimsel veya modaya bağlı değer kayıpları olabiliyor. Bu gibi durumlarda vergi indirimin kısıtlanmaması gerekir. Zaten bu gibi durumlarda önceden bu tür malların sonradan bir değer kaybına uğrayacağı öngörülerek fiyat tespit edildiğinden değer kayıpları malın fiyatına dahil ediliyor. Böylece önce tespit edilmiş yüksek fiyatlar üzerinden alınan vergi ile modaya veya mevsime bağlı değer kayıplarından kaynaklanan vergi telafi ediliyor.
Fireler Hangi Kapsamda Değerlendirilmeli?
Üretime veya alım satıma bağlı olarak ortaya çıkan normal fireler için KDV açısından yapılacak bir düzeltme söz konusu değil. Zira bu fireler imal edilen veya alım satımı yapılan malın fiyatının oluşmasında dikkate alındıkları için herhangi vergi kaybına neden olmazlar.
Kullanım Süresi Dolan Mallar
Maliye Bakanlığı, kullanım süresi geçmesi nedeniyle bir komisyon nezaretinde imha edilen malların, zayi olan mallar kapsamında değerlendirilmesinin mümkün bulunmadığı ve dolayısıyla imha edilen söz konusu malların alış faturalarında gösterilen katma değer vergisinin indirim konusu yapılabileceği görüşünde. Bu yaklaşımdan hareketle kullanım süresi dolan malların Takdir Komisyonlarının incelemesi sonucunda imha edilmesi, zayi olan mal kapsamında değerlendirilmediğinden KDV açısından bir işlem yapılmasına gerek bulunmuyor.
Malların Çalınması
Bir işletmede malların çalınması suretiyle zayi olması halinde bu malların alış belgelerinde gösterilen katma değer vergisi indirim konusu yapılamaz. Bu mallara ait KDV indirilmişse, indirilen bu vergilerin hesaplanan katma değer vergisine ilave edilmek suretiyle düzeltilmesi gerekir. Ayrıca çalınma durumunda işle ilgili bir giderden bahsedilemeyeceğinden çalınarak zayi olan malların alımı nedeniyle yüklenilen katma değer vergisi, vergi indiriminden yararlanmadığı gibi, çalınan mal bedelleri gelir veya kurumlar vergileri açısından da gider veya zarar olarak indirilmesi de mümkün bulunmuyor. Malın çalındığının hukuken ispat edilmesi bu durumu değiştirmemekte.
Düzeltme İşlemi Ne Zaman Yapılacak?
Zayi olan mallara ait katma değer vergisinin indirim konusu yapılamayacak, önceki dönemlerde indirilmişse bu indirilen vergi hesaplanan katma değer vergisine ilave edilmek suretiyle düzeltilecek. KDVK’nun 30/c maddesine göre indirimi mümkün olmayan vergilerin indirim konusu yapılmış olması halinde, indirilen vergilerin “zayi olma” fiilinin meydana geldiği vergilendirme döneminde düzeltilerek katma değer vergisi beyannamesinde hesaplanan katma değer vergisine ilave edilmesi yüklenilen vergilerin henüz indirilmemiş olması halinde ise, bu vergilerin “indirilecek katma değer vergisi” hesabından çıkarılması gerekir.
Zayi olma durumunun takdir komisyonu kararıyla tespit edilmesi gereken hallerde, zayi olan mallar nedeniyle yüklenilip indirilen vergilerin, takdir komisyonu kararının mükellefe tebliğ edildiği dönemde düzeltme işleminin yapılması gerekiyor.
Zayi olan mallara ilişkin indirim konusu yapılamayan katma değer vergileri gelir ve kurumlar vergisi açısından gider olarak dikkate alınabilir. Ancak malın çalınmasında olduğu gibi sermayede azalma sonucunu doğuran zayi olma durumlarında çalınan malın bedeli gider olarak dikkate alınamadığından KDV’si de gider olarak dikkate alınamaz.