Uzlaşma Komisyonlarının Yapısı Değişti
Türk vergi sisteminde uzlaşma müessesesi 1963 yılından itibaren uygulana gelmiş ve halen de işlerlik açısından etkili bir yöntem konumunda. Müessesenin oluşumunda; vergi ihtilaflarının bir an önce giderilerek mükelleflerin belirsizlikten kaynaklanan huzursuzluklarının giderilmesi, kamu alacağının bir an önce hazineye intikal ettirilmesi ve yargı mercilerinin iş yükünün azaltılması temel gerekçeleri oluşturuyor. Tarh edilen veya edilecek vergi ve cezalar üzerinde mükellefler ile idarenin muhtemel uyuşmazlık konusu bu durumu yargıya götürmeden önce anlaşarak çözmeleri olarak da tanımlanabilecek bu müessese başta batı ülkeleri olmak üzere birçok ülkede başarı ile uygulanıyor. İdare açısından kamu alacağının belirsiz bir tarihte ancak daha yüksek oranda tahsil edebilme olasılığına karşın hemen ve mümkün olan maksimum tutarda bir tahsilat yapma imkanı sağlarken, mükelleflere ileride ödeme güçlerinin çok üstünde bir yükle karşılaşma olasılığına karşın daha makul bir ödemeyle sorunu çözebilme imkanı sağlıyor.
Türk vergi sisteminde iki ayrı uzlaşma türü bulunuyor: Tarhiyat Öncesi Uzlaşma ve Tarhiyat Sonrası Uzlaşma.
Tarhiyat öncesi uzlaşma, vergi incelemelerine dayanılarak salınacak vergi ve cezalara ilişkin olarak verginin tarhından önce yapılabilecek bir uzlaşma türü. Bu uzlaşma türü vergi sistemimize 1986 yılında 3239 sayılı Kanunla VUK’na eklenen Ek 11. madde ile getirildi. Uygulama ise 1987 yılından itibaren başladı. Uygulamaya ilişkin usul ve esaslar Tarhiyat Öncesi Uzlaşma Yönetmeliği ile düzenlendi.
Tarhiyat sonrası uzlaşma ise, vergi ve cezanın tarh işlemi gerçekleştirildikten sonra fakat tahakkuktan önce yapılabilen bir uzlaşma türü. Tarhiyat sonrası uzlaşma vergi sistemimize dahil edilen ilk uzlaşma türü. Uygulamaya ilişkin usul ve esaslar da yine Uzlaşma Yönetmeliği ile düzenlenmiş bulunuyor.
Maliye Bakanlığında, saydamlık, hesap verilebilirlik, katılımcılık, verimlilik, etkililik ve mükellef odaklılık ilkelerine göre görev yapması amaçlanan yakın zamanda yeni bir yapılanmaya gidildi. 5333 sayılı yasayla Gelir İdaresi Başkanlığı kuruldu. Bu değişiklik sonrasında vergi politikalarını yine Maliye Bakanlığı belirlerken, uygulamayı tamamen Gelir İdaresinin yürütmesi öngörüldü. Yeni yapılanma sonrası Bakanlık merkez teşkilatı ile taşra teşkilatlarında yeni yapılanmaya uygun birimler oluşturuldu ve atamalar yapıldı. Yeni dönemde Vergi Dairesi Başkanlıkları vergide tek söz sahibi. Defterdarların vergi ile bağı tamamen kesildi. Bu yapılanma paralelinde uzlaşma komisyonlarının yapısı ve oluşumu da değişti. Bu değişiklik yakın zamanda 22 Ekim 2005 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girdi.
Tarhiyat Öncesi Uzlaşma Komisyonunun Yeni Yapısı
a) Vergi Dairesi Başkanlığı Kurulan Yerlerde
Vergi Dairesi Başkanlığı kurulan yerlerde vergi denetmenlerince yapılan incelemelerde uzlaşma komisyonu; vergi dairesi başkanı veya tevkil edeceği grup müdürünün veya vergi denetmeninin başkanlığında, vergi dairesi başkanı tarafından belirlenen grup müdürleri ve/veya vergi denetmenlerinden oluşuyor.
Diğer mahallî vergi inceleme elemanlarınca yapılan incelemelerde ise komisyon; vergi dairesi başkanı veya tevkil edeceği grup müdürünün başkanlığında, vergi dairesi başkanı tarafından belirlenen müdürler ve/veya vergi dairesi müdürlerinden oluşuyor. İncelemeyi yapanın ilgili vergi dairesi müdürü olması hâlinde, vergi dairesi başkanı, ilgili vergi dairesi müdürü yerine bir başka vergi dairesi müdürünü veya müdürü komisyon üyesi olarak belirleyecek.
b) Vergi Dairesi Başkanlığı Kurulmayan Yerlerde
Vergi denetmenlerince yapılan incelemelerde uzlaşma komisyonu; defterdarın veya tevkil edeceği defterdar yardımcısının başkanlığında, defterdar tarafından belirlenen iki vergi denetmeninden oluşurken, herhangi bir nedenle toplantıya katılamayacak olan üyenin yerine, defterdarın belirleyeceği gelir müdürü veya vergi dairesi müdürü veyahut bir vergi denetmeni iştirak edecek.
Diğer mahallî vergi inceleme elemanlarınca yapılan incelemelerde ise komisyon; defterdarın veya tevkil edeceği defterdar yardımcısının başkanlığında, gelir müdürü ile ilgili vergi dairesi müdüründen oluşurken, incelemeyi yapanın ilgili vergi dairesi müdürü olması hâlinde defterdar, ilgili vergi dairesi müdürü yerine bir başka vergi dairesi müdürünü veya vergi denetmenini komisyon üyesi olarak belirleyecek.
Vergi dairesi başkanlığı kurulmayan yerlerde, mahallî inceleme elemanlarınca yapılan incelemelere ilişkin olarak tarhiyat öncesi koordinasyon uzlaşma komisyonları kurulabilecek. Bu komisyonların kurulacağı yerler, yetki alanları, kimlerden oluşacağı ve sekreterya hizmetlerinin kimler tarafından yürütüleceği Gelir İdaresi Başkanlığınca belirleniyor.
Vergi dairesi başkanlığı kurulan yerlerde mahallî inceleme elemanlarınca yapılan incelemeler için Vergi Dairesi Başkanlığı bünyesinde oluşturulacak komisyonların sekreterya hizmetleri ilgili grup müdürlüğü tarafından yürütülürken vergi dairesi başkanlığı kurulmayan yerlerde mahallî inceleme elemanlarının yaptıkları incelemeler için oluşturulan uzlaşma komisyonlarının sekreterya hizmetleri gelir müdürlüklerince yerine getirilecek.
Tarhiyat Sonrası Uzlaşma Komisyonunun Yeni Yapısı
Genel bütçeye giren vergi, resim ve harçlara ilişkin uzlaşma taleplerinin incelenmesi için üçer kişilik vergi dairesi uzlaşma komisyonları, defterdarlık uzlaşma komisyonu, vergi dairesi başkanlığı uzlaşma komisyonu, vergi daireleri koordinasyon uzlaşma komisyonu ile Merkezî Uzlaşma Komisyonu kuruluyor.
a) Vergi Dairesi Uzlaşma Komisyonu: Vergi dairesi müdürlüklerinde, vergi dairesi müdürünün başkanlığında müdür tarafından belirlenecek bir müdür yardımcısı ve bir gelir uzmanı veya şeften; bağlı vergi dairelerinde ise malmüdürünün başkanlığında gelir şefi ve memurundan oluşuyor. Vergi dairesi müdürlüklerinde, müdür yardımcısı veya şef bulunmaması hâlinde komisyonda bunların yerine görev yapanlar; malmüdürlüklerinde ise gelir şefi bulunmaması hâlinde yerine gelir şefliği memurlarından birisi üye olarak katılacak.
b) Defterdarlık Uzlaşma Komisyonu: Vergi dairesi başkanlığı bulunmayan yerlerde kurulan bu komisyon, defterdarın veya tevkil edeceği defterdar yardımcısının başkanlığında gelir müdürü ile vergi dairesi müdüründen oluşuyor
c) Vergi Dairesi Başkanlığı Uzlaşma Komisyonu: Vergi dairesi başkanı veya tevkil edeceği grup müdürünün başkanlığında, vergi dairesi başkanı tarafından belirlenen grup müdürleri ve/veya müdürlerden veya vergi dairesi müdürlerinden oluşuyor.
d) Vergi Daireleri Koordinasyon Uzlaşma Komisyonu: Vergi dairesi başkanlığı bulunmayan yerlerdeki (Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından belirlenen) vergi dairelerinin uzlaşma yetkisini aşan, ancak Merkezî Uzlaşma Komisyonuna ilişkin yetki sınırlarının altında kalan uzlaşma taleplerinin incelenmesi için kurulan bu komisyon, Gelir İdaresi Başkanı tarafından belirlenen Gelir İdaresi Daire Başkanı veya Grup Başkanlarından birinin başkanlığında, grup başkanları ve/veya müdürlerden oluşuyor.
Gerektiğinde birden fazla Vergi Daireleri Koordinasyon Uzlaşma Komisyonu kurulabilecek. Bu komisyonların kurulacağı yerler, yetki alanları, kimlerden oluşacağı ve sekreterya hizmetlerinin kimler tarafından yürütüleceği Gelir İdaresi Başkanlığınca belirlenecek.e) Merkezî Uzlaşma Komisyonu: Mahallî uzlaşma komisyonlarına tanınan yetki sınırlarını aşan vergi, resim ve harçlarda uzlaşmak üzere kurulan Merkezî Uzlaşma Komisyonu, Gelir İdaresi Başkanının başkanlığında, bir Gelir İdaresi Başkan Yardımcısı ve Gelir Yönetimi Daire Başkanından oluşuyor.